Türkü Sözleri ve Notaları Neden Birlikte Çalışılır

Bir türküyü çalmaya ya da söylemeye hazırlanan kişi aslında iki ayrı belgeye bakar: sözün yazılı hali ve ezginin notası. Bu ikisi aynı eserin birbirini tamamlayan yarılarıdır. Söz metni hangi dizenin nerede bittiğini ve hangi bölümün tekrar edeceğini gösterir. Nota ise o dizelerin hangi sürede, hangi ölçüde ve hangi perdelerde seslendirileceğini gösterir. Yalnızca birine bakan icracı, diğerinin taşıdığı kararı tahminle doldurmak zorunda kalır.

Tahminin en çok hata ürettiği yer, hece ile nota süresi arasındaki eşlemedir. Aynı dörtlük 9/8 aksak ölçülü bir kırık havada başka türlü bölünür, ölçüsüz bir uzun havada bambaşka. Sözü ezberleyip notaya sonradan bakan öğrenci bu bölünmeyi çoğunlukla baştan yanlış kurar ve öğrendiğini bozup yeniden kurmak zorunda kalır.

Söz ve nota hangi kararı ayrı ayrı belirler

Çalışmanın başında verilecek kararların bir kısmının cevabı yalnızca söz metninde, bir kısmının cevabı yalnızca notada bulunur. İkisini yan yana koymak, tahmin edilen alanı belirgin biçimde daraltır.

Vurgu satırı bu ayrımın iyi bir örneğidir. Türkçede sözcük vurgusu çoğunlukla son hecededir, ancak ezgideki kuvvetli zaman başka bir heceye düşebilir. Hangisinin öne çıkacağına karar vermek için iki bilginin de elde olması gerekir.

Heceyi nota süresine oturtmak

Prozodi, sözün heceleriyle ezginin süreleri arasındaki uyumu tarif eder. Genel eğilim şudur: ünlüyle biten açık heceler kısa sürelerle, ünsüzle biten kapalı heceler daha uzun sürelerle karşılanır. Türkülerde bu eğilim her zaman düzenli işlemez, çünkü ezgi sözden önce de var olmuş olabilir. İcracının işi kuralı uygulamak değil, elindeki notada hecenin fiilen nereye düştüğünü görmektir.

Hece sayısı ile nota sayısı tutmadığında iki başlık kontrol edilir. Birincisi ulamadır: tek hece birden çok notaya yayılabilir veya iki hece tek nota üzerinde birleşebilir. İkincisi doldurma heceleridir. Aman, of, hey, gülüm gibi sözcükler yazılı söz metninde dizenin dışında durur, notada ise kendi süresini işgal eder. Bu ikisi hesaba katılmadan yapılan sayım neredeyse her zaman şaşar.

Aynı kaydın sözü, notası ve yöresi bir arada durmalı

Kaynak bütünlüğü, bir türkünün sözünü, notasını ve yöre bilgisini aynı kayıttan almak demektir. Farklı yerlerden toplanan parçalar birleştirildiğinde dize sayısı, kavuştak yeri veya ezgi kalıbı birbirini tutmayabilir. Çalışma ilerledikten sonra fark edilen bu uyumsuzluk en çok emek kaybettiren hatadır, çünkü düzeltmek yeniden öğrenmeyi gerektirir.

Türkü Dostları, 16 Nisan 2002 tarihinde yayına başlayan bir Türk Halk Müziği arşividir. Bir eserin söz kaydında yöresi ve repertuvar karşılığı da yanında durur; notalar, ezgi notaları, uzun havalar ve TRT Repertuvarı ise kendi başlıkları altında listelenir. Aradığı eseri adıyla bulmak isteyen icracı, harf sırasına göre ilerleyen türkü sözleri ve notaları arşivi içinden sözü ve yöresini birlikte görüp aynı adı nota bölümünde de arayabilir.

Yöre bilgisi burada süs değildir. Tavır, ağız ve çoğu zaman seçilecek düzen o bilgiden çıkar. Konya yöresine ait bir türkü ile Erzurum yöresine ait bir türkü aynı notayla yazılsa bile aynı biçimde seslendirilmez.

Uzun hava ile kırık hava aynı yöntemle çalışılmaz

Kırık havalar ölçülü ve belirli bir usule bağlıdır; 5/8, 7/8, 9/8 ve 10/8 gibi aksak ölçüler bu grupta sık görülür. Uzun havalar ise serbest ritimlidir ve notaya alınırken ölçü çizgisi çoğu zaman kesin bir tartımdan çok yol gösterici bir işaret olarak durur. İki grubun çalışma yöntemi de bu yüzden ayrılır: kırık havada metronomla usulü oturtmak işe yarar, uzun havada aynı yöntem söyleyişi bozar.

Uzun havadaki serbestlik, ritmin hiç bulunmadığı anlamına gelmez. Ezginin ve sözün içinde hissedilen bir iç ritim vardır; nefes uzunluğu, dize sonu ve durak yerleri bu ritmi taşır. Sonuç şudur: uzun havada söz metni notadan daha belirleyici olabilirken, kırık havada usul öne geçer.

Söz ve notayı birleştiren çalışma sırası

1. Söz metnini konuşur gibi oku, dizeleri ve kavuştağı işaretle
2. Notada ölçüyü, usulü ve tekrar işaretlerini belirle
3. Kuvvetli zamana denk gelen heceleri söz metninin üzerine not et
4. Ulama noktalarını ve doldurma hecelerini işaretle, hece sayısı ile nota sayısını karşılaştır
5. Karar sesine, en pes ve en tiz sese bakarak ezginin kendi ses aralığına uyup uymadığını ölç
6. Bağlama çalıyorsan ayak ve düzen kararını ver, akordu buna göre kur
7. Ezgiyi yavaş tempoda önce sözsüz çal, sonra sözü ekle ve yalnızca eşleşmeyen yerleri tekrar et

Bu sıranın en sık atlanan adımı beşincisidir. Ses aralığı uymayan bir kararda ısrar etmek, özellikle topluluk çalışmalarında tiz bölgede zorlanan ve tavrı kaybolan bir icra üretir.

İcracıya göre değişen öncelikler

• Bağlama çalan öğrenci için kritik adım düzen ve ayak kararıdır; yanlış akortla başlanan türküde parmak konumu baştan yanlış oturur
• Repertuvar hazırlayan müzisyen için kritik adım eser listesindeki ölçü ve karar sesi dağılımıdır; arka arkaya gelen eserlerin temposu ve tonu birbirini yormamalıdır
• Koro çalıştıran eğitmen için kritik adım ses genişliğidir; göçürme kararı grubun sınırlarına göre verilir ve ayak içindeki aralıklar korunur

Söz ve nota birleştirilirken yapılan sık hatalar

• Sözü ezberledikten sonra notaya bakmak ve yanlış oturmuş hece bölünmesini sökmek zorunda kalmak
• Uzun havayı sabit tempoyla, kırık hava gibi çalışmak
• Kavuştağı bent gibi okuyup tekrar düzenini bozmak
• Türk Halk Müziği notasındaki koma değerli değiştirici işaretleri Batı müziği alışkanlığıyla yarım ses gibi uygulamak
• Sözü bir yerden, notayı başka bir yerden alıp dize sayısının kendiliğinden tutmasını beklemek
• Yöre bilgisini not almadan çalışmaya başlamak ve tavrı en sona bırakmak

Sık sorulan sorular

Nota okumayı bilmeyen biri notadan yararlanabilir mi

Yararlanabilir. Ölçü sayısı, tekrar işaretleri, sus değerleri ve nota şekilleri arasındaki uzunluk farkı temel nota bilgisiyle okunur. Bu kadarı bile hangi hecenin uzatıldığını ve nerede nefes alındığını gösterir. Perdeleri okumak ayrı bir aşamadır ve sonraya bırakılabilir.

Midi dosyası notanın yerini tutar mı

Tutmaz. Midi, ezginin perde ve süre iskeletini duyurur; tempoyu yavaşlatarak dinlemeye imkan verdiği için çalışmayı hızlandırır. Ancak tavrı, süslemeleri, yerel ağzı ve sözün heceye yerleşimini taşımaz. Midi yardımcı bir araçtır, nota ile söz metninin ikisinin yerine birden geçmez.

Ses aralığı uymayan bir türkü nasıl çalışılır

Eser, karar sesi değiştirilerek göçürülür. Göçürmede yalnızca yeni kararın rahat söylenmesi yetmez; ayak içindeki aralıkların ve değiştirici işaretlerin de korunması gerekir. Aralıklar bozulduğunda ezgi tanınır olmaktan çıkar ve türkü kendi karakterini kaybeder.