Bir toplu taşıma kartının yolcunun eline geçmesi yalnızca kartın teslim edilmesiyle başlayan basit bir süreç değildir. Kartın sistemde tanımlanması, gerekiyorsa kişiselleştirilmesi, bakiye yüklenmesi, otobüsteki validatörde kullanılması, kayıp durumunda devre dışı…
Bir toplu taşıma kartının yolcunun eline geçmesi yalnızca kartın teslim edilmesiyle başlayan basit bir süreç değildir. Kartın sistemde tanımlanması, gerekiyorsa kişiselleştirilmesi, bakiye yüklenmesi, otobüsteki validatörde kullanılması, kayıp durumunda devre dışı bırakılması ve gerektiğinde yeni karta aktarım yapılması aynı operasyon zincirinin parçalarıdır. Bu nedenle toplu taşıma kart sistemi, fiziksel karttan çok kartın yaşam döngüsünü yöneten merkezi yapı üzerinden değerlendirilmelidir.
Renesis’in Elektronik Ücret Toplama Sistemi kapsamında Mifare kartlar belediye veznesinden dağıtılabilir, kişiye özel bilgilerle tanımlanabilir veya kişiselleştirilmeden teslim edilebilir. Vezne, bayi, kiosk, validatör ve merkezi yönetim bileşenlerini aynı yapı içinde ele alan toplu taşıma akıllı kart sistemi kartın ilk tesliminden kullanım sonrasındaki yönetim işlemlerine kadar farklı noktaların birlikte çalışmasını sağlar.
Yaşam döngüsünün ilk aşaması kartın vatandaşa ulaştırılmasıdır. Renesis’in sistem açıklamasına göre Mifare akıllı kartlar belediye veznesinden dağıtılabilir. Burada önemli ayrım kartın kişiselleştirilmiş veya kişiselleştirilmemiş olarak verilebilmesidir.
Kişiselleştirme yapılan kartta kart ile kullanıcı arasında sistem üzerinde bir ilişki kurulabilir. Renesis ayrıca kiosk üzerinden yeni kart temininde T.C. kimlik numarası ve ad soyad bilgileriyle kişiye özel kart oluşturulabildiğini belirtir. Buna karşılık kişiselleştirme yapılmadan doğrudan teslim edilen kart da kullanım senaryosunun bir parçası olabilir. Dolayısıyla her fiziksel kartın aynı kullanıcı modeliyle dağıtılması zorunlu değildir.
Bu ilk aşama sonraki işlemleri de etkileyen bir kayıt noktasıdır. Özellikle kayıp kart yönetimi, kart değişimi veya bakiye aktarımı gibi işlemler düşünüldüğünde kartın sistemde hangi kayıtla ilişkilendirildiği operasyon açısından önem kazanır.
Vezne yalnızca kart verilen bir gişe değildir. Renesis’in Elektronik Ücret Toplama Sistemi sayfasında vezne masaüstü yazılımının kart dağıtımı ve kişiselleştirme yanında vizeleme, kart ve bakiye aktarma, kayıp kart işlemleri ve kara liste yönetimini de tek ekran üzerinden gerçekleştirebildiği belirtilir.
Bu yapı kart yaşam döngüsünün farklı aşamalarının birbirinden kopuk uygulamalarla yürütülmesi yerine merkezi sisteme bağlı şekilde ele alınmasını sağlar. Vatandaş yeni kart alırken başlayan kayıt, daha sonra kartla ilgili bir sorun yaşandığında yeniden kullanılabilen bir operasyon kaydına dönüşür.
| Yaşam döngüsü aşaması | Temel işlem | İlgili sistem noktası |
|---|---|---|
| Kartın oluşturulması | Dağıtım ve gerektiğinde kişiselleştirme | Vezne veya kart temin kiosku |
| Kullanıma hazırlanması | Bakiye yükleme | Vezne bayi veya kiosk |
| Toplu taşımada kullanım | Kartın okunması ve bakiyeden ücret düşülmesi | Otobüs validatörü |
| Kayıp yönetimi | Kayıp kart işlemi ve kara liste yönetimi | Vezne ve merkezi yönetim |
| Kart değişimi | Kart veya bakiye aktarımı | Vezne masaüstü yazılımı |
Elektronik ücret toplama sistemi içinde Mifare kartın kullanılabilir hale gelmesinin temel adımlarından biri bakiye yüklenmesidir. Renesis’in sisteminde kartlara bakiye yüklenebilir ve ücretli geçiş sırasında ilgili tutar kart üzerindeki bakiyeden otomatik olarak düşülür.
Dolum işlemi tek bir noktaya bağlı değildir. Mevcut kartlara kiosk üzerinden bakiye yüklenebilir. Yetkili bayiler de Android el terminali aracılığıyla vatandaşın kartına dolum yapabilir. Renesis’in açıklamasına göre bayi işlemleri merkeze iletilir ve raporlanır. Böylece kartın kullanım ömrü boyunca ihtiyaç duyulan bakiye işlemleri farklı hizmet noktalarından sürdürülebilir.
Otobüse binildiğinde ise validatör kartı okuyan saha cihazıdır. Cihaz kart bilgisine göre işlemi değerlendirir ve geçiş sonucunu kullanıcıya sesli olarak bildirebilir. Yetersiz bakiye veya geçersiz kart gibi sonuçların da bildirilebildiği belirtilmektedir. Ücretli kullanım gerçekleştiğinde tutarın bakiyeden düşülmesi kartın günlük yaşam döngüsündeki en sık tekrarlanan işlemdir.
Akıllı kartın yalnızca üzerindeki bakiye ile çalışan bağımsız bir nesne olarak düşünülmesi eksik olur. Renesis’in EÜTS yapısında validatörler belirli aralıklarla merkezi sistemle senkronize olur. Merkezden tarife tablosu, kart tipleri ve kara liste gibi bilgileri alırken gerçekleştirdikleri işlemleri de merkeze iletirler.
Bu senkronizasyon kayıp veya kullanımı durdurulmuş bir kartın yönetimi açısından özellikle önemlidir. Merkezi sistemde yapılan kara liste tanımlarının saha cihazlarına iletilebilmesi sayesinde kartla ilgili yönetim kararı yalnızca vezne ekranında kalan bir kayıt olmaktan çıkar ve validatörlerin kullandığı veri setinin parçası haline gelir.
Validatörlerin sürekli internet bağlantısına ihtiyaç duymadan çalışabildiği ve belirli aralıklarla merkezle veri alışverişi yaptığı da Renesis tarafından belirtilmektedir. Bu nedenle saha kullanımı ile merkezi kart yönetimi arasında senkronizasyon mantığı bulunur.
Bir kartın kaybolması fiziksel kart sorunundan daha geniş bir yönetim ihtiyacı doğurur. Kullanıcının artık kontrolünde olmayan kartın sistemde nasıl ele alınacağı belirlenmelidir. Renesis’in çözümünde kayıp kart işlemleri ile kara listeye alma işlemleri merkezi olarak yönetilebilir ve vezne masaüstü yazılımından gerçekleştirilebilir.
Kara liste bu noktada kartın durum bilgisinin saha cihazlarına taşınmasında kullanılan mekanizmalardan biridir. Validatörlerin merkezden aldığı bilgiler arasında kara listenin de bulunması, kayıp olarak işaretlenen veya kullanımı engellenen kart bilgilerinin saha tarafına aktarılabilmesini mümkün kılar.
Bu süreçte iki farklı kavramı ayırmak gerekir. Kayıp kart işlemi vatandaşın kartıyla ilgili operasyonel kaydı ifade ederken kara liste kartın kullanım durumunun sistem tarafında yönetilmesiyle ilgilidir. Aynı iş akışının parçaları olsalar da biri vatandaş hizmeti tarafındaki işlem, diğeri saha kontrolünde kullanılan sistem bilgisidir.
Kartın fiziksel ömrü her zaman kullanıcının toplu taşıma hesabının veya mevcut bakiyesinin ömrüyle aynı olmak zorunda değildir. Kartın değiştirilmesini gerektiren bir durumda eski kartla ilişkili bilgilerin nasıl ele alınacağı ayrı bir işlem olarak yönetilmelidir.
Renesis’in vezne masaüstü yazılımında kart ve bakiye aktarma işlevlerinin yer aldığı açıkça belirtilmektedir. Böylece vezne görevlisi kart değişimi gerektiren senaryolarda aktarım işlemlerini aynı kart yönetim ortamından yürütebilir. Bu özellik özellikle kart dağıtımı, kayıp kart yönetimi ve yeni kart işlemlerinin birbirine bağlı bir yaşam döngüsü olarak ele alındığını gösterir.
Bakiye aktarımı ile toplu taşımadaki hatlar arası ücret uygulamalarını birbirine karıştırmamak gerekir. Buradaki işlem bir yolculuktan diğerine uygulanan ulaşım kuralı değil, kart yönetimi kapsamında bakiyenin kartlar arasındaki yönetimidir.
Toplu taşıma kart sisteminin temel operasyonel değeri yalnızca otobüste ödeme alınmasında değil, kartın farklı aşamalarının aynı sistem içinde izlenebilmesinde ortaya çıkar. Veznede verilen kart bayi veya kiosktan doldurulabilir, validatörde kullanılabilir, kayıp olduğunda merkezi olarak işleme alınabilir ve ihtiyaç halinde kart ya da bakiye aktarımı yapılabilir.
Renesis’in web tabanlı yönetim panelinde kart tipleri ve genel sistem ayarları merkezi olarak yönetilir. Yapılan tanımların senkronizasyon yoluyla saha cihazlarına iletilmesi, vezne tarafındaki kart işlemleri ile araç içindeki doğrulama sürecinin aynı veri akışının parçaları olmasını sağlar. Kart bazlı işlemlerin merkezde toplanabilmesi de operasyonun raporlama tarafını destekler.
Vatandaş açısından Mifare kart günlük yolculukta kullanılan fiziksel bir ödeme aracıdır. İşletme açısından ise aynı kart dağıtım, kimliklendirme, bakiye, kullanım, kayıp yönetimi, kara liste ve gerektiğinde aktarım aşamalarından geçen yönetilebilir bir kayıttır. Bu nedenle sağlıklı bir kart operasyonunda yalnızca kart okuyabilen validatör değil, kartın tüm yaşam döngüsünü birbirine bağlayan vezne ve merkezi yönetim araçları da önem taşır.
Renesis’in Elektronik Ücret Toplama Sistemi yaklaşımında vezne, bayi, kiosk ve validatör aynı yapının farklı temas noktaları olarak konumlanır. Mifare kartın vatandaşa teslim edildiği ilk andan kayıp kart veya yeni karta aktarım gibi sonraki işlemlere kadar oluşan bu zincir, toplu taşıma kartının yalnızca kullanım anında değil tüm hizmet süresi boyunca yönetilmesini sağlar.
